برای موفقیت تحصیلی، روزی چند ساعت درس بخوانیم؟

دغدغه بسیاری از دانش‌آموزان و داوطلبان کنکور در روزهای نزدیک به امتحان، این است که برای موفقیت، روزی چند ساعت درس بخوانیم. اما حقیقت این است که هیچ فرمول ثابتی وجود ندارد که برای همه یکسان عمل کند. هر دانش‌آموز با توجه به ظرفیت جسمی و ذهنی، مقطع تحصیلی، میزان تسلط بر دروس و هدف خود، باید برای ساعات درس خواندنش برنامه‌ریزی کند. در ادامه این مطلب، به شما کمک می‌کنیم یک برنامه‌ریزی دقیق و واقع‌بینانه را متناسب با شرایط زندگی و اهداف تحصیلی خود طراحی کنید.

اولویت کیفیت بر کمیت ساعت مطالعه

تصور رایجی میان دانش‌آموزان وجود دارد که موفقیت تحصیلی را صرفا بازتابی از زمان سپری‌شده پشت میز مطالعه می‌داند. در حالی که صرف زمان طولانی بدون تمرکز و پردازش ذهنی، دستاوردی جز فرسودگی زودهنگام و کاهش بازدهی نخواهد داشت. آمار و ارقام اغراق‌آمیزی که گاهی درباره مطالعه روزانه چهارده تا شانزده ساعت مطرح می‌شود، معمولا «ساعت مطالعه اسمی» را نشان می‌دهد، در حالی که ممکن است ساعات مطالعه واقعی و مفید، بسیار کمتر باشد.

ساعت مطالعه مفید، زمانی است که ذهن در بالاترین سطح درگیری قرار دارد؛ اطلاعات را تحلیل می‌کند، یادداشت برمی‌دارد و به حل مسئله می‌پردازد. اگر فردی هشت ساعت از وقت خود را به مطالعه اختصاص دهد، اما نیمی از این زمان صرف افکار پراکنده یا چک کردن تلفن همراه شود، بازده واقعی او حداکثر سه تا چهار ساعت خواهد بود. 

به همین دلیل، پیش از تصمیم‌گیری درباره این که روزی چند ساعت درس بخوانیم، باید شاخص تمرکز را معیار قرار دهیم. این را بدانید که پنج ساعت یادگیری پیوسته و هوشیارانه، اثربخشی آموزشی بسیار بالاتری نسبت به ده ساعت نشستن همراه با حواس‌پرتی دارد. افزایش زمان مطالعه اهمیت دارد، اما حجم زمانی بالا بدون پشتوانه تمرکز، تنها ایجاد احساس کاذب پیشرفت است.

عوامل اثرگذار بر تعیین زمان مطالعه روزانه

تصمیم‌گیری درباره این که چند ساعت در روز درس بخوانیم، وابسته به شرایط و ویژگی‌های اختصاصی هر فرد است و نمی‌توان عدد یکسانی را برای همه تجویز کرد. برای این که بفهمیم چگونه برنامه ریزی درسی کنیم، باید این چند عامل مهم را در نظر بگیریم:

• مقطع تحصیلی و هدف پیش رو: یکی از عوامل مهم در تعیین میزان ساعت درس خواندن، مقطع تحصیلی است. طبیعتا حجم دروس و سنگینی مطالب در دوره متوسطه اول با دوره متوسطه دوم یکسان نیست و از دانش‌آموز مقاطع پایین‌تر نباید انتظار داشت ساعات طولانی را فقط به درس‌خواندن اختصاص دهد. برای پاسخ به این سوال که در دبیرستان روزی چند ساعت درس بخوانیم؟ باید گفت هر چه مقطع تحصیلی بالاتر می‌رود و اهداف بزرگ‌تری مثل امتحانات نهایی یا قبولی در کنکور مطرح می‌شود، زمان بیشتری برای مطالعه نیاز است. 
• میزان پایه درسی و سطح تسلط: سرعت یادگیری افراد در درس‌های مختلف برابر نیست. ممکن است یک مبحث فیزیک برای فردی با پایه قوی فقط یک ساعت وقت ببرد، اما همان درس برای داوطلبی که در پیش‌نیازها ضعف دارد، نیازمند سه ساعت آموزش، خلاصه‌نویسی و حل تمرین بیشتر باشد. بنابراین، این که روزی چند ساعت درس بخوانیم بستگی به نقاط ضعف ما در هر درس یا میزان تسلط ما دارد. 
• سبک یادگیری و قدرت تمرکز: برخی افراد فقط با خواندن متن، مطلب را یاد می‌گیرند و برخی دیگر حتما باید نکته‌برداری کنند یا فیلم آموزشی ببینند. همچنین توانایی حفظ تمرکز در همه یک‌اندازه نیست. اگر تمرکز پایینی دارید، ساعت‌های بیش‌از‌حد طولانی نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه باعث اتلاف وقت می‌شود.
• زمان باقی‌مانده تا آزمون یا امتحانات: برنامه درسی باید با تقویم آموزشی شما هماهنگ باشد. در ماه‌های آغازین سال تحصیلی، اولویت با درک مفهومی و مطالعه آرام است؛ اما هرچه به ایام امتحانات نهایی، آزمون‌های آزمایشی یا ماه‌های پایانی نزدیک‌تر می‌شوید، مدیریت زمان برای درس خواندن اهمیت بیشتری پیدا کرده و طبیعتا برای مرور و تست‌زنی باید زمان مطالعه روزانه را بیشتر کنید.
• کلاس‌ها و تکالیف مدرسه: میزان وقتی که بیرون از خانه یا در کلاس‌های حضوری و آنلاین می‌گذرانید، سقف زمان آزاد شما را مشخص می‌کند. دانش‌آموزی که تا ساعت ۳ بعدازظهر در مدرسه حضور دارد، نسبت به فردی که فارغ‌التحصیل است یا روزهای تعطیل را سپری می‌کند، زمان کمتری برای مطالعه خودخوان در اختیار دارد و باید از همان ساعت‌های باقی‌مانده بهترین استفاده را ببرد.
• توان جسمی و میزان انرژی روزانه: هر بدنی کشش خاص خود را دارد. اگر فردی بدون استراحت کافی و تغذیه سالم تلاش کند روزی ۱۲ ساعت درس بخواند، خیلی زود دچار خستگی شدید و افت بازدهی می‌شود. ساعت مطالعه استاندارد، عددی است که بتوانید آن را روزها و ماه‌ها بدون آسیب به سلامت جسم و روان حفظ کنید.

در هر مقطع تحصیلی روزی چند ساعت درس بخوانیم؟

همان‌طور که گفتیم، یکی از عوامل تعیین‌کننده میزان درس خواندن هر دانش‌آموز، مقطع تحصیلی او است. در ادامه بررسی می‌کنیم در هر مقطع تحصیلی در روز باید چند ساعت درس بخوانیم تا موفق شویم. 

مقطع متوسطه اول؛ ساختن عادت‌های ماندگار

در پایه‌های هفتم، هشتم و نهم، هدف به هیچ عنوان خسته کردن ذهن با زمان‌های طولانی نیست. اگر دانش‌آموز این دوره بتواند هر روز بعد از بازگشت از مدرسه، برای مثال بین دو و نیم تا سه ساعت را به حل تمرین‌ها و پیش‌خوانی درس‌های فردا اختصاص دهد، پایه‌ای فوق‌العاده قوی برای ورود به دوره دوم متوسطه خواهد ساخت. مهم‌ترین نکته در این سنین، تداوم روزانه است تا مطالعه به بخشی جدایی‌ناپذیر از سبک زندگی تبدیل شود. البته ساعت مطالعه برای همه یکسان نیست و به شرایط دانش‌آموز هم باید توجه شود.

مقطع متوسطه دوم؛ یادگیری مفهومی و حل مسئله

با ورود به دبیرستان، حجم و پیچیدگی کتب به شکلی ملموس افزایش می‌یابد. در پایه‌های دهم و یازدهم، علاوه بر اهمیت نمرات کتبی، دانش‌آموزان باید به عمق مسائل پی ببرند. بنابراین در این مقطع، در پاسخ به این سوال که روزی چند ساعت درس بخوانیم، پیشنهاد ما اختصاص ۳ تا ۴ ساعت در روزهای هفته و حدود ۶ ساعت در روزهای تعطیل است. این زمان‌بندی امکان مرور عمیق، حل تمرین‌های تشریحی و تمرین مهارت‌های تستی را برای دانش‌آموز فراهم می‌سازد. از طرفی استفاده از تکنیک‌ها و روش های یادگیری سریع، به شما کمک می‌کند با صرف زمان کمتر، بیشترین راندمان را در مطالعه داشته باشید.

سال سرنوشت‌ساز؛ استراتژی ساعت مطالعه در سال کنکور

سال آخر تحصیل با سال‌های قبل متفاوت است؛ تغییرات اخیر سیستم آموزشی و سهم پررنگ سوابق تحصیلی امتحانات نهایی در کنار آزمون کنکور سراسری، فشار مضاعفی بر دوش دانش‌آموزان گذاشته است. یکی از مهم‌ترین سوالاتی که ذهن کنکوری‌ها را به خود مشغول می‌کند این است که در سال دوازدهم روزی چند ساعت درس بخوانیم تا هم به معدل کتبی بیست نزدیک شویم و هم تست‌ها را به موقع جمع‌بندی کنیم؟

پاسخ این‌جاست که در این سال، مطالعه شما دو بخش مجزا دارد:

• روزهای مدرسه: در روزهایی که نیمی از زمان شما در کلاس‌های درسی می‌گذرد، صرف کردن ۵ تا ۶ ساعت زمان مفید بعد از استراحت نیمروزی ایده‌آل است. این زمان باید بین مرور تدریس روز، تکالیف تشریحی و حل تست همان مبحث تقسیم شود.
• روزهای تعطیل و آخر هفته‌ها: در روزهایی که مدرسه‌ تعطیل است، این سقف به شکل پله به پله به ۱۰ الی ۱۱ ساعت افزایش می‌یابد. 

برخی دانش‌آموزان می‌پرسند که برای کنکور روزی چند ساعت درس بخوانیم تا به رشته‌های برتر مانند پزشکی، دندانپزشکی، حقوق یا مهندسی‌های تراز اول برسیم؟ واقعیت این است که بسیاری از داوطلبان موفق کنکور، ساعت مطالعه خود را به تدریج افزایش می‌دهند و لزوما از همان ابتدا با روزی دوازده ساعت مطالعه شروع نمی‌کنند. نقطه شروع استاندارد برای تابستان کنکور میانگین روزانه ۶ تا ۷ ساعت است. این رقم تا پایان پاییز به ۸ تا ۹ ساعت می‌رسد و در دوران طلایی عید نوروز و ایام جمع‌بندی خرداد، به اوج خود یعنی ۱۱ تا ۱۲ ساعت مطالعه موثر دست می‌یابد. بنابراین، یکی از راه های موفقیت در کنکور داشتن صبر، پیوستگی و اجرای پلکانی برنامه است.

فرمول طلایی افزایش ساعت مطالعه بدون افت انرژی

بزرگ‌ترین اشتباهی که برخی افراد مرتکب می‌شوند جهش‌های ناگهانی در ساعت مطالعه است. مغز انسان نسبت به تغییرات شدید و ناگهانی واکنش دفاعی نشان می‌دهد؛ در نتیجه، فرد پس از مدت کوتاهی احساس خستگی شدید، سردرد و بی‌انگیزگی می‌کند و برنامه را کاملا کنار می‌گذارد.

برای دستیابی به هدف پایدار و یادگیری فرایند افزایش ساعت مطالعه، از «قانون بیست دقیقه» استفاده کنید. برای این کار اقدامات زیر را انجام دهید:

• هفته اول: ساعت مطالعه واقعی فعلی خود را ثبت کنید (مثلا روزانه ۳ ساعت).
• هفته دوم: در طول روز فقط ۲۰ دقیقه به کل زمان مطالعه اضافه کنید (روزانه ۳ ساعت و ۲۰ دقیقه).
• هفته سوم: ۲۰ دقیقه دیگر اضافه کنید و به ۳ ساعت و ۴۰ دقیقه برسید.
• پایان ماه اول: شما به ۴ ساعت مطالعه روزانه رسیده‌اید، بدون این که کوچک‌ترین احساس فشاری را تجربه کرده باشید.

این افزایش تدریجی به شما کمک می‌کند بدون فشار ناگهانی، به زمان مطالعه بیشتر عادت کنید و ظرفیت شما را به صورت ماندگار بالا می‌برد.

استراحت مفید چیست و چگونه انجام می‌شود؟

برای حفظ تمرکز، می‌توانید بعد از هر ۴۵ تا ۶۰ دقیقه مطالعه، حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه استراحت کنید. البته این زمان ثابت نیست و بسته به نوع درس، میزان تمرکز و خستگی می‌تواند تغییر کند. برای موفقیت تحصیلی تنها این که روزی چند ساعت درس بخوانیم مهم نیست، بلکه کیفیت استراحت نیز اهمیت زیادی دارد. برای این که از زمان استراحت بهترین بهره را ببرید توصیه می‌کنیم اقدامات زیر را انجام دهید:

• دوری از صفحات دیجیتال: در زمان استراحت به هیچ عنوان به صفحه نمایش گوشی تلفن همراه، تبلت یا کامپیوتر نگاه نکنید. خیره شدن مداوم به مانیتور عضلات چشم را منقبض نگه می‌دارد. نگاه کردن به فواصل دور، خیره شدن به فضای بیرون از پنجره یا بستن چشم‌ها به مدت چند دقیقه، خستگی چشم‌ها را برطرف می‌سازد.
• انجام حرکات کششی و تحریک گردش خون: نشستن طولانی‌مدت پشت میز مطالعه، جریان گردش خون را در اندام‌ها کند کرده و موجب گرفتگی عضلات گردن، کتف و ناحیه کمر می‌شود. بلند شدن از جای خود، چند قدم راه رفتن و اجرای حرکات کششی سبک، سیستم عصبی را تحرک بخشیده و خمودگی جسمی را از بین می‌برد.
• سوخت‌رسانی به مغز با آب و میان‌وعده سالم: نوشیدن یک لیوان آب خنک به همراه یک میان‌وعده مقوی و طبیعی مانند چند عدد مغز گردو، بادام، خرما یا مویز، افت قند خون را جبران کرده و سطح هوشیاری را برای پارت بعدی مطالعه بازمی‌گرداند.
• تنفس عمیق شکمی و تخلیه تنش‌های عصبی: انجام چند چرخه تنفس عمیق موجب تنظیم ضربان قلب می‌شود. این کار با افزایش سطح اکسیژن دریافتی بافت مغز، استرس‌های انباشته‌شده را تخلیه کرده و آرامش ذهنی را به دنبال دارد.

اشتباهات رایج در مدیریت ساعت مطالعه که باید بشناسید

در فرایند درس خواندن، دام‌های فکری و رفتاری متعددی وجود دارد که شما را از مسیر هدف اصلی دور می‌کند. بعضی از مهم‌ترین اشتباهات عبارتند از:

۱. خواب ناکافی برای رسیدن به ساعت مطالعه بالا

گاهی این دغدغه که برای کسب نمره بالا یا موفقیت در آزمون روزی چند ساعت درس بخوانیم، باعث اضطراب و اختلال در خواب ما می‌شود و این بزرگ‌ترین خیانت به بازدهی حافظه است. حین خواب عمیق شبانه است که مغز انسان اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه کوتاه‌مدت را به حافظه بلندمدت در قشر مغز منتقل و ثبت می‌کند. دانش‌آموزی که با کم کردن خواب شبانه به کمتر از ۶ تا ۷ ساعت سعی می‌کند آمار درس خواندن خود را بالا ببرد، با افت شدید هوشیاری، تمرکز پایین و فراموشی زودهنگام مباحث روبه‌رو خواهد شد.

۲. مقایسه ساعت مطالعه خود با دیگران

مقایسه مداوم خود با همکلاسی‌ها، دوستان یا افراد حاضر در فضای مجازی سمی‌ترین رفتار آموزشی است. این که هم‌کلاسی شما روزی دوازده ساعت درس می‌خواند لزوما به این معنا نیست که در حال پیشرفت است. برای سنجش پیشرفت واقعی خود، بهتر است به میزان یادگیری، نتایج آزمون‌ها و درصد پاسخگویی به سوالات توجه کنید.

۳. درس خواندن پیوسته بدون تنوع درس‌ها در روز

خواندن یک درس خاص برای هشت ساعت پشت سر هم در طول روز، بازدهی نیمه دوم آن را به شدت پایین می‌آورد. مغز تنوع را دوست دارد. در یک روز تحصیلی استاندارد، ترکیبی از دروس مفهومی-تحلیلی (مانند ریاضی و فیزیک) را در کنار دروس توصیفی-خواندنی قرار دهید تا شبکه‌های مختلف مغزی به نوبت فعال شوند.

جمع‌بندی

واقعیت این است که برای رسیدن به جواب دقیق این سوال که روزی چند ساعت درس بخوانم، نباید دنبال یک عدد جادویی یا فرمول ثابت برای همه باشید. موفقیت در درس خواندن بیشتر از این که به ثبت عددهای نشستن پشت میز مربوط باشد، به نظم و تداوم شما بستگی دارد. چهار یا پنج ساعت مطالعه منظم، باکیفیت و بدون وقفه در طول روز، خیلی بهتر از این است که یک روز دوازده ساعت درس بخوانید و سه روز بعد به خاطر خستگی شدید، کتاب‌ها را کاملا کنار بگذارید.

برای پیدا کردن زمان ایده‌آل خودتان، از ثبت ساعت‌های مطالعه مفید در طول روز شروع کنید، نقاط ضعف و قوتتان را بشناسید و زمان درس خواندن را پله به پله بالا ببرید. خواب کافی و استراحت درست را هم جدی بگیرید تا بازدهی مغزتان افت نکند. در نهایت، چیزی که باعث پیشرفت واقعی و نتیجه گرفتن شما می‌شود، ترکیب تعادل، تمرکز بالا و تعهد همیشگی به برنامه‌ای است که با توان و شرایط واقعی خودتان همخوانی دارد.