* ماجرای دختران جوانی که به آسایشگاه سالمندان رفتند و مردی که بالاخره آنجا را ترک کرد.
خودکار را بین انگشتانم میچرخانم و به دستهایم نگاه می کنم، زمانی که چهل ساله شده باشند. زمانی که پوستشان نازک شده و رگهای آبی و لکههای قهوهای ظاهرشان را تغییر داده است. وقتی دستانشان را در دستهایم میفشردم؛ در برخی لرزش، در چندتایی ترس و ناامیدی و در عدهای مرگ را احساس میکردم. کدام یک چهل سال پیش، روزگاری چنین عجیب را برای امروزشان تصور میکردند؟ ترسِ رویارویی با پاسخ این سؤال را با حرکت تندتر خودکار پس میزنم. برای نگارش گزارشی درباره آنچه در بازدید از آسایشگاه سالمندان کهریزک دیدهام بیش از هر چیز دیگری، شجاعت لازم است. میشود دور ایستاد، صورت را زیر ماسک پنهان کرد و با چشمان خیس از اتاقی به اتاق دیگر رفت؛ اما زمان، برعکس انسان، تفاوتی میان ما قائل نیست. این نوشته شاید داستان چهل سال دیگر هر یک از ما باشد.
آخرین اردوی ۱۹ نوجوان در کهریزک
باران بهاری روی شیشهها میریزد و من تا «کهریزک» به عنوان گزارشم فکر میکنم. دهها کلمه از ذهنم عبور میکند و باز نمیگردد. «کهریزک» با از دست دادن عجین شده است. از دست دادن فرزند، مادر، پدر، خواهر، زیبایی، جوانی، عشق، خانه! در طول مسیر «آسایشگاه کهریزک»، از دانش آموزان دبیرستان دخترانه علامه طباطبایی-واحد پاسداران خواسته میشود تا سالن غذاخوری و فضاهایی که اجازه مییابند را با نصب پوستر، بادکنک و ریسه رنگی تزئین کنند؛ با پرستارها هماهنگ باشند و به سالمندانی که دیابت دارند شکلات کمتری بدهند. برای این کار عذرهای مختلف بیاورند و نگذارند دلخور شوند. با آنها گفتوگو کنند و آرامششان را برهم نزنند. تابلوی «قلعه ده چمن» و «آسایشگاه سالمندان کهریزک» که از شیشه عرق کرده اتوبوس پدیدار میشود یعنی رسیده ایم. از نگهبانی میگذریم. مرد حدوداً چهلسالهای را میبینم که روی ویلچر نشسته و دستهایش را بهسختی در هوا تکان میدهد، پرستار با او حرف میزند و ویلچرش را راه میبرد.
بنیانگذاران آسایشگاهی که جهانی شد
سمت راست محوطه ورودی «آسایشگاه کهریزک» روی سنگ تیره بزرگی که به حالت ایستاده قرار داده شده چند خط شعر میبینم با مطلع «یا علی گفتیم و عشق آغاز شد». در قسمت پائینی سنگ نیز این سه جمله حک شده است: «اینجا گذرگاه عشق است. میعادگاه ملاقات انسان با خدا. اینجا آسایشگاه کهریزک است.» و در انتها نام بنیانگذار موسسه، زندهیاد دکتر «محمدرضا حکیم زاده» و تاریخ ۱۳۵۱ به چشم میخورد. لحظهای ذهنم درگیر کلمه بنیانگذار میشود که روی تخته سنگ به غلط «بنیانگزار» حکاکی شده است. در مرکز محوطه، مقبره مرمر سیاه دکتر حکیم زاده (۱۳۵۸-۱۲۰۳) قرار دارد و در سمت چپ آن، آرامگاه «اشرف قندهاری» (۱۳۹۵-۱۳۰۱)، دوست و همکار دکتر حکیم زاده و رئیس پیشین هیئت مدیره آسایشگاه کهریزک. در سمت راست محوطه هم مقبره کوچکی قرار دارد، همسطح زمین. اسم «صمد گلگار» بهعنوان مهندس معمار مجموعه روی آن حک شده است. وقتی میشنوم خانم قندهاری بهارزاده، چه نقش بزرگی در توسعه موسسه و احداث بخش بانوان نیکوکار داشته است در دلم آرزو میکنم دخترانی که همراهشان هستم به نهایت تواناییهای یک بانو بیندیشند و آرزوهای خود را از نو ترسیم کنند.
بیماران ام.اس در کهریزک
آسایشگاه خیریه کهریزک، مرکزی است برای نگهداری، آموزش و توانبخشی معلولین و سالمندان. چهار بخش مجزا مخصوص سالمندان، معلولین، جوانترها و بیماران ام.اس دارد. بر اساس گفته یکی از مسئولان روابط عمومی آسایشگاه، مرکز توانبخشی معلولین ۲۴ رشته صنعتی-هنری دارد و مددجویان در رشتههای مختلف گلیمبافی، سفالگری، معرق، کلاژ و فرشبافی آن مشغول فعالیت هستند. بخش پژوهشی این موسسه یکی از مجهزترین مراکز پژوهشی بیماری ام.اس است. شاید بازدید تمام بخشهای مجموعه یک روز کامل بطلبد و ما به دلیل نبود وقت ناچار باید به بازدید بخش سالمندانی که چندان وابسته به تخت نیستند بسنده کنیم.
دختران جوان در اتاق سالمندان کهریزک
وارد راهروی بلند و نسبتاً تاریکی میشویم که نور کمفروغ مهتابیها آن را دلگیرتر هم کرده است. در دو سوی راهرو، اتاقهایی با پردههای سبز و آبی قرار دارد و مادربزرگهایی که اکثرشان روی تختهای فلزی کوچکشان خوابند. تعدادی هم که بیدارند، مبهوت حضور سرزده این تعداد دختر نوجوان در اتاقهایشان هستند. بانویی که جثه ریزتری دارد دست یکی از دخترها را سفت گرفته و به سینهاش چسبانده است. تصویری که از صبح در ذهنم تاب میخورد باز از جلوی چشمانم میگذرد: دستان چروک خورده خودم در ۷۰ سالگی.
اینجا زندگی در ابعاد یک تخت خلاصه می شود
کیمیا، مغلوب حالات بهتزده و منقلب حاضران اتاق نمیشود. بغضش را قورت میدهد و بی اتلاف وقت، سازش را از کیف مخصوصش بیرون میکشد. طنین حلقههای دف اتاق را پر میکند. همکلاسیهایش بیکار نمیمانند. ترانه ای را همخوانی میکنند. لبخندهای جاری بر لبان برخی سالمندان طعم تلخی دارد. چند نفر از دختران نوجوان با عجله از اتاق بیرون میزنند تا بار غم نشسته بر دل شان را با اشک سبک کنند. کیمیا آخر از همه، با شانههای آویزان بیرون میآید. یکی از سالمندان برایش آرزو کرده در دانشگاه قبول شود و او نتوانسته جلوی ترکیدن بغضش را بگیرد.
در انتهای سالن تابلویی نصب شده است و اسامی حاضرین بخش روی آن نوشته شده. بتول، اکرم، فاطمه، اختر… این سالن، ۱۴ اتاق دارد و ۷۹ تخت. هفتاد و نُه تابلو. مهمان هر تخت با تابلوی بالای سرش معرفی میشود. روی هر تابلو یک شماره، یک کارت شناسایی همراه عکسی از سالیان دور و مختصری از وضعیت پزشکی او نوشته شده است: دیابت، چربی، فشار خون، شب ادراری… اینجا تمام زندگی در ابعاد یک تخت خلاصه میشود.
بیا شماره لیلا را برایم بگیر!
بخش دیگری از سالن نارون، پنجرههای بزرگتری دارد. غالب پردهها و دیوارهای این بخش، صورتی رنگ است. چند بانوی سالمند به ردیف، کنار هم روی صندلیهای فلزی نشستهاند. به ترتیب به تکتکشان تبریک میگویم. دست یکی شان شکسته و گچ گرفته شده است. میپرسم چه شد؟ میگوید دو ماه پیش زمین خورده است و دیگر خوب نمیشود، شبها از درد خوابش نمیبرد. استخوانهایم تیر میکشد. سعی میکنم خم به ابرو نیاورم و برایش آرزوی سلامتی کنم. صدای دف نوازی کیمیا ما را از هم جدا میکند. چند نفر از بانوان سالمند با تمام توانشان از صندلی بلند شدهاند تا پایکوبی کنند. سرم را پایین میاندازم و دست میزنم. پاهایی که رنج گذر ایام را نمایان می کنند با دمپاییهای پلاستیکی از مقابلم رد میشوند.
ناگهان، یکی از سالمندان روی شانهام میزند: «قربانت شوم، نور چشمانم، بیا لیلا را برایم بگیر.» موبایل سادهاش را به سمتم میگیرد تا شماره لیلا را برایش پیدا کنم. شماره را گرفتم و گوشی را به او برگرداندم، دختر پیرزن اما از دیدن برق چشمان او بینصیب ماند.
هر چند دقیقه یک بار صدای زنگی، شبیه زنگ اعلام وقت دارو یا ناهار به گوش میرسد. سومین زنگ هم خورده است و دانش آموزان کار پذیرایی از سالمندان و تزئین این بخش را تمام کرده اند. بادکنکهای زرد، ریسههای براق بنفش و نارنجی، پوسترهایی که رویشان نوشته شده است: «سلام بر طلوع صبح فردا»! انرژی تازهای زیر پوست مادربزرگها جاری شده و میخواهند بیشتر بمانیم. یکی که لپ هایش هم گل انداخته، خنده کنان میگوید: «تمام شد؟ واسه همین یه ذره از خواب ناز بیدارمون کردید؟» همه میخندیم.
آقایانی با عینک آفتابی و کلاه؛ ساکنان کهریزک!
«نارون» را به سمت «بنفشه»، بخش مراقبت از آقایان سالمند، ترک میکنیم. هوا کمی گرمتر شده است. آقایانی را میبینم که در فضای باز، روی نیمکت نشستهاند. عدهای عینک آفتابی بر چشم زدهاند و برخی کلاه بر سر دارند. چند نفری هم روی ویلچر نشستهاند و با دیدن ظاهرشان لحظهای فراموش میکنم در آسایشگاه کهریزک قدم میزنم. چقدر مرد مسن شبیه آنها که بیرون از این محیط دیدهام. صاحبان کارخانههای عظیم، مدیر بانکهای بزرگ، رؤسای شرکتهای میلیاردی. حجم عظیمی از چراها به طرفم هجوم میآورد و با تمام عضلات صورتم سعی میکنم شگفتیام را بپوشانم و عادی باشم.
بخش «بنفشه» زندهتر است. آبی آسمانی است. کتابخانه دارد. در نیمههای راهرو میخکوب دیواری میشوم که پرتره سالمندان آن بخش و عکسهای دسته جمعی سالهای پیشین، روی آن نصب شده است. غم در «کادر بسته»، تنهایی در «کادر باز» و خطی که با ماژیک سیاه در گوشه سمت چپ بعضی از عکس ها کشیده شده است. بچه که بودم ماژیک سیاه مهم ترین عضو جعبهام بود، چون اگر خشک میشد، نقاشیهایم بدون دور میماند. انگار یک ربان سیاه نامرئی درونم را به هم گره میزند. رویم را برمیگردانم و با قفسههای کوچک پلاستیکی روبرو میشوم. روی هرکدام برچسبی زده شده است: ناپروکسن، اگزاسپام، متورال، … کاش یکی هم بود تا گوشه این برچسب ها ماژیک سیاه بکشد.
تولد روی تخت شماره ۴۴
صدای سرود «تولدت مبارک» از یکی از اتاقها مرا به خود میآورد. با عجله به سمت صدا میروم، بچهها دور یک تخت جمع شده اند و دو بادکنک را به میله فلزی تخت بستهاند. امروز تولد صاحب تخت است. شماره ۴۴. روی میز کنار تختش یک فلاسک دارد و چندین جلد کتاب نازک و قطور. یک صفحه روزنامه تا شده زیر بالشش است و بند عینکش را پشت سر انداخته. دانش آموزان یکی از ریسههای براق آبی را به دور گردنش انداختهاند و برایش جشن تولدی مختصر گرفتهاند. حافظ را به دست میگیرد و به مناسبت حضور دخترانی که هم سن نوههایش هستند، بر آن تفأل میزند: «یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور.» غزل را تا انتها میخواند. صدای پنکه سقفی اتاقش، موسیقی زیر صدای پیرمرد است.
مردی که بالاخره کهریزک را ترک کرد
از ظهر گذشته است. به سمت خروجی می رویم. کمی جلوتر متوجه حضور دو نفر غریبه در میان جمع مان میشویم. پیرمردی که با دو عصا راه میرود و زن جوانی که به سختی یک پلاستیک بزرگ مشکی حمل می کند و همراه پیرمرد گام برمیدارد. یکی از مسئولین مدرسه میپرسد: «خانم! دارین میرین خونه؟» پیرمرد به سمت ما برمیگردد و میگوید: «برادرزادهمه. اومده سراغم ببرم خونه. پسرم منو دو ماه پیش اینجا گذاشته. حالا دارم می رم خونه.»
روبروی در خروج منتظر اتوبوس نشستهایم. آرام و در سکوت به یک گوشه خیره شده ایم و آن چه گذشته است را مرور میکنیم. حالا دیگر اندک وسایل عمو در پلاستیک مشکی، از نگهبانی رد شده و خودش روی صندلی، کنار راننده در اتومبیل سفید رنگی نشسته است. برادرزاده جوان لبخند زنان ماشین را روشن میکند و عمو برای همه دست تکان میدهد.
گزارش از سپیده خداکرمی
اخبار پیشنهادی